Konferencja „Połączenia. Tożsamość i psychoza.”

1. Zaburzenia doświadczania self w spektrum schizofrenii – aktualny stan wiedzy, wyzwania i nowe kierunki

Jasper Feyaerts

Zaburzenia doświadczania self są coraz częściej postrzegane jako centralna cecha fenotypowa zaburzeń ze spektrum schizofrenii. W wystąpieniu zostanie przedstawiony wstępny przegląd oraz krytyczna analiza najbardziej wpływowego obecnie modelu zmienionej samoświadomości w schizofrenii – fenomenologicznego modelu zaburzenia podstawowego self (basic self disorder), znanego jako model zaburzenia ipseity (IDM). Prelegent wyjaśni, jakie rozumienie self zakłada ten model oraz jaką rolę patogenetyczną przypisuje się mu w schizofrenii. Następnie omówi trafność i ograniczenia modelu w kontekście klinicznej różnorodności i zmienności zaburzeń świadomości siebie i świata, typowych dla spektrum schizofrenii. Wystąpienie przedstawi znaczenie koncepcji zaburzeń doświadczania self dla dalszych badań, praktyki terapeutycznej oraz dla ogólnego rozumienia tych szczególnych doświadczeń.

2. Tożsamość- refleksje współczesne

Roma Bajzert

Czego uczy nas o tożsamości psychoza?

Katarzyna Prot-Klinger

Pojęcie tożsamości pojawiło się na gruncie filozofii już w starożytności. W obszarze psychoterapii zaistniało dzięki psychologii self i psychologii tożsamości. Pojęcie to jest kluczowe w jednej z istotniejszych psychospołecznych teorii rozwoju, której twórcą jest Erik Erikson, autor spójnej koncepcji budowania tożsamości na przestrzeni całego życia. Erikson stwierdził, że „w społecznej dżungli ludzkiej egzystencji nie można być aktywnie żywym i świadomym życia bez poczucia tożsamości.” Ale co to właściwie oznacza? Czym jest poczucie tożsamości? Semantycznie słowo to oznacza identyczność i świadomość siebie, co można rozumieć jako prawdę. Wydaje się jednak, że współcześnie to właśnie z prawdą mamy największy problem. Zaprzeczanie rzeczywistości wewnętrznej oraz zaprzeczanie rzeczywistości zewnętrznej zdają się dominować. Żyjemy w świecie względności, kontekstu i iluzji. Wzajemne przepływy między światem wewnętrznym a zewnętrznym stają się coraz bardziej powierzchowne i ograniczone, co prowadzi do głębokich zaburzeń. Czy dyfuzję tożsamości, rozumianą przez Eriksona jako rozproszenie ról, można traktować jako psychozę? W swoim wystąpieniu spróbuję odpowiedzieć na pytanie, jak zmiany społeczno-kulturowe wpływają na formowanie tożsamości, jak przebiegają procesy identyfikacyjne oraz czy przynależność nadal pozostaje istotna. Bazując na teorii E. Eriksona, odniosę się także do perspektywy mentalizacyjnej (MBT) oraz współczesnego nurtu filozofii krytycznej.

3. Terapia akceptacji i zaangażowania dla osób z doświadczeniem psychozy

Juliusz Połatyński

Warsztat ma na celu wprowadzenie uczestników w założenia i praktyczne zastosowania terapii akceptacji i zaangażowania (ACT) w pracy z osobami doświadczającymi objawów psychotycznych. W pierwszej części uczestnicy zapoznają się krótko z teoretycznymi podstawami ACT – kontekstualnym behawioryzmem, pragmatyzmem oraz teorią ram relacyjnych (RFT). Omówione zostanie także sześć kluczowych procesów ACT (akceptacja, defuzja poznawcza, kontakt z chwilą obecną, ja jako kontekst, wartości, zaangażowane działanie) oraz różnice między ACT a tradycyjną terapią poznawczo-behawioralną (CBT). Druga część warsztatu poświęcona będzie specyfice stosowania ACT w pracy z osobami z doświadczeniem psychozy. Uczestnicy poznają pokrótce wyniki badań dotyczących skuteczności ACT w tej populacji, a także sposób, w jaki procesy psychologicznej elastyczności mogą wspierać osoby zmagające się z objawami psychotycznymi w budowaniu jakościowego życia w obliczu trudnych doświadczeń. Uwzględniona zostanie problematyka konferencji związana z konstruktem tożsamości i „bycia sobą” z punktu widzenia kontekstualnego behawioryzmu, co wiąże się z „ramowaniem deiktycznym” i procesem „ja jako kontekst”. Część praktyczna obejmie omówienie i przećwiczenie wybranych interwencji ACT. Uczestnicy będą mieli możliwość doświadczyć proponowanych technik na sobie i reflektować nad ich potencjałem terapeutycznym w kontekście własnej praktyki klinicznej. Warsztat przeznaczony jest dla psychologów, psychoterapeutów i osób zainteresowanych współczesnymi podejściami opartymi na uważności i akceptacji.

4. Psychoterapia osób doświadczających głosów: podejścia kliniczne i praktyka terapeutyczna

Radosław Tomalski

Doświadczanie halucynacji słuchowych słownych, czyli głosów, pojawia się nie tylko w przebiegu psychoz, lecz także w innych zaburzeniach psychicznych i u osób bez diagnozy psychiatrycznej. Choć u wielu osób stosowana jest farmakoterapia, jej skuteczność bywa ograniczona, co stwarza potrzebę włączenia do postępowania innych metod, takich jak psychoterapia. Istnieje coraz więcej dowodów na skuteczność psychoterapii w pracy z osobami cierpiącymi z powodu głosów. Podczas warsztatu uczestnicy zapoznają się z aktualnymi wynikami badań nad psychoterapią w kontekście doświadczania halucynacji słuchowych (CBTp, terapia AVATAR, podejścia oparte na współczuciu, modele dialogiczne, integracyjne podejścia uwzględniające traumę), poznają kluczowe mechanizmy terapeutyczne, takie jak regulacja emocji, budowanie znaczenia i relacyjna praca z głosami, przeanalizują wyzwania metodologiczne i kliniczne, takie jak różnorodność diagnoz, kontekst kulturowy czy definicje cierpienia spowodowanego przez głosy, a także będą mogli zobaczyć na materiale klinicznym możliwości pracy terapeutycznej z głosami. Warsztat skierowany jest do psychoterapeutów, psychologów klinicznych, profesjonalistów kierunków pomocowych oraz osób zainteresowanych relacyjnym podejściem do zjawiska słyszenia głosów. Celem jest pogłębienie rozumienia tego doświadczenia oraz rozwój kompetencji terapeutycznych wspierających proces zdrowienia.

5. Prezentacja i dyskusja na temat książki „Psychoza. Umysł na granicy światów” z udziałem autora Stijn Vanheule

Ze wstępu do polskiego wydania: “Książka Stijna Vanheulego, belgijskiego psychologa i psychoanalityka o orientacji lacanowskiej „Psychoza. Umysł na granicy światów” (tytuł angielski „Why Psychosis Is Not So Crazy. A Road Map to Hope and Recovery for Families and Caregivers”) jest rzadką na naszym rynku propozycją myślenia o psychozie w oparciu o tradycję francuską. Oznacza to odwoływanie się w definiowaniu objawów zespołu paranoidalnego do zespołu Clérambaulta (u nas znanego jako zespół Kandinskiego-Clérambaulta) oraz posługiwanie się lacanowskimi konstrukcjami psychoanalitycznymi. Dotychczasowe publikacje w języku polskim dotyczące myślenia psychoanalitycznego o psychozie wywodzą się w większości z psychoanalizy brytyjskiej i adresowane są przede wszystkim do specjalistów. Adresatami książki nie są wyłącznie psychoterapeuci, więc publikacja nie pokazuje bezpośrednio, jak pracować psychoterapeutycznie z osobami z psychozą, ale daje podstawową wskazówkę ważną dla lekarzy, psychoterapeutów, rodzin i innych osób wspierających. Autor podkreśla, jak istotne jest zaciekawienie światem psychozy – nie spektakularnymi „objawami”, lecz rzeczywistym namysłem nad tym, co poprzez nie, a także na inne sposoby, komunikuje pacjent czy bliska osoba. Odchodzi przy tym od biomedycznego ujęcia psychozy jako „choroby”, traktując ją jako rodzaj ludzkiego doświadczenia. Nie oznacza to wykluczenia farmakoterapii – podobnie jak w wielu innych stanach psychicznych, takich jak lęk czy depresja, leki mogą łagodzić objawy, jednak w przypadku psychozy nie zawsze są konieczne i najczęściej nie są wystarczające, aby przywrócić równowagę psychiczną.”

6. Psychoza jako proces rozpadu tożsamości

Marcin Żółtowski

Wystąpienie podejmuje problematykę psychozy jako doświadczenia, które wykracza poza ramy medycznych kategorii i redukcjonistycznych ujęć psychiatrii. Autor wskazuje, że psychoza nie jest jedynie zbiorem objawów neurobiologicznych czy psychologicznych, lecz doświadczeniem totalnym, obejmującym wszystkie wymiary życia jednostki – biologiczny, psychiczny i społeczny. Szczególną uwagę poświęcono wymiarowi społecznemu, często pomijanemu w praktyce klinicznej, a kluczowemu dla zrozumienia trajektorii życia osób z diagnozą schizofrenii czy innych psychoz. Wraz z rozwojem psychiatrii powstała nowa kategoria społeczna – „pacjent psychiatryczny” – która nie tylko opisuje stan zdrowia, lecz także kształtuje tożsamość i pozycję jednostki w społeczeństwie. Stygmatyzacja i wykluczenie prowadzą do podwójnej izolacji: z jednej strony wynikającej z samego doświadczenia psychozy, z drugiej – z reakcji otoczenia, które redukuje osobę do roli chorego. Proces ten przybiera formę wykluczenia epistemologicznego: unieważnienia przeżyć, myśli i emocji jako „nierealnych” czy „bezsensownych”, odbierając jednostce prawo do interpretacji własnej egzystencji i nadawania znaczenia własnym doświadczeniom. Zdrowienie w psychozie nie jest prostym powrotem do wcześniejszej „normalności”, lecz długotrwałą próbą odbudowy tożsamości i odzyskania podmiotowości. Każdy krok w stronę samostanowienia – powrót do pracy, relacji, decydowania o sobie – staje się aktem oporu wobec narzuconej roli pacjenta. W tym procesie rodzi się nowe Ja, które obejmuje zarówno doświadczenia cierpienia, jak i wzrostu, i które nie daje się sprowadzić do opozycji „zdrowe–chore”.

7. Poczucie „ja” i sprawstwa w psychozie histerycznej

Mira Marcinów

Histeria, charakteryzowana przede wszystkim przez objawy konwersyjne i dysocjacyjne, w swojej najbardziej nasilonej postaci może przyjmować objawy psychotyczne. Tego rodzaju symptomatologia była omawiana od początku XIX wieku i została zdefiniowana jako „psychoza histeryczna” przez Hollendera i Hirscha w 1964 roku. Mimo że obecnie obowiązujące podręczniki diagnostyki psychiatrycznej nie obejmują tej jednostki nozograficznej, w praktyce klinicznej termin ten jest wciąż używany. Niniejszy wykład stanowi narracyjny przegląd literatury na temat psychozy histerycznej (do października 2025 roku), ze szczególnym uwzględnieniem podejścia fenomenologicznego. W pierwszej części wystąpienia odwołam się do zestawu cech diagnostycznych przypisywanych tej jednostce oraz jej odróżnienia zarówno od schizofrenii, jak i od psychozy reaktywnej. W drugiej części skoncentruję się na poczuciu „ja” i sprawstwa osób tak diagnozowanych. Zrozumienie psychozy histerycznej na głębszym poziomie możliwe będzie dzięki zastosowaniu narzędzi metodologicznych z obszaru fenomenologii psychopatologii. Na koniec przedstawię wnioski płynące z przeglądu literatury dotyczącej badania podstawowych struktur doświadczenia dla zrozumienia psychozy histerycznej.